Các câu hỏi khi lấy lời khai đóng vai trò quan trọng trong quá trình thu thập chứng cứ, làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự cũng như dân sự. Bài viết dưới đây phân tích chi tiết vấn đề này cùng Luật sư ACC.
Nội dung bài viết
1. Các câu hỏi khi lấy lời khai
Dưới đây là tổng hợp các nội dung và câu hỏi thường được đặt ra trong quá trình lấy lời khai theo quy định của pháp luật tố tụng, nhằm bảo đảm tính khách quan, đầy đủ và đúng trình tự. Các điểm này được xây dựng dựa trên thực tiễn và quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
- Câu hỏi về nhân thân và mối quan hệ: Trước khi hỏi nội dung vụ án, Điều tra viên phải hỏi về mối quan hệ giữa người làm chứng hoặc bị hại với bị can, bị hại và các tình tiết nhân thân khác theo Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
- Yêu cầu trình bày tự nguyện trước: Người được lấy lời khai được yêu cầu tự trình bày hoặc tự viết trung thực những gì họ biết về vụ án, sau đó mới đặt câu hỏi làm rõ thêm.
- Câu hỏi làm rõ diễn biến sự việc: Hỏi về thời gian, địa điểm, cách thức xảy ra sự việc, hành vi cụ thể của các bên liên quan và những gì người khai trực tiếp chứng kiến hoặc biết được.
- Câu hỏi về công cụ, phương tiện và hậu quả: Làm rõ công cụ, phương tiện được sử dụng (nếu có), thương tích, thiệt hại về tài sản hoặc tinh thần mà bị hại phải gánh chịu.
- Câu hỏi về động cơ, mục đích: Đối với bị can, hỏi về động cơ, mục đích thực hiện hành vi và quá trình chuẩn bị, thực hiện cũng như che giấu hành vi (nếu có).
- Câu hỏi kiểm tra tính khách quan: Hỏi người khai vì sao biết được tình tiết đó, nguồn thông tin và liệu có ai tác động, gợi ý trước khi khai hay không.
- Câu hỏi về quyền và nghĩa vụ: Trước khi lấy lời khai, phải giải thích rõ quyền và nghĩa vụ của người được lấy lời khai theo Điều 66 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và ghi vào biên bản.
- Câu hỏi đối với người dưới 18 tuổi: Sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu, thân thiện; hạn chế thời gian mỗi lần không quá 02 giờ và không quá hai lần trong một ngày theo quy định tại Điều 421 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
- Câu hỏi của người bào chữa hoặc đại diện: Người bào chữa, người đại diện có thể hỏi bổ sung sau khi Điều tra viên hỏi xong, nhưng không được đặt câu hỏi gợi ý, định hướng hoặc mang tính khẳng định, phủ định liên quan đến vụ án.
- Câu hỏi khi đối chất: Khi có mâu thuẫn giữa các lời khai, tiến hành đối chất và đặt câu hỏi để làm sáng tỏ điểm khác biệt giữa các bên.
2. Quy định pháp luật về trình tự lấy lời khai
Trình tự lấy lời khai người làm chứng và bị hại được thực hiện theo Điều 185, Điều 186 và Điều 188 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
Trước hết, khi cần triệu tập, Điều tra viên gửi giấy triệu tập ghi rõ họ tên, địa chỉ, thời gian, địa điểm, mục đích làm việc và trách nhiệm nếu vắng mặt không có lý do chính đáng.
Việc lấy lời khai được tiến hành tại nơi điều tra, nơi cư trú, nơi làm việc hoặc nơi học tập của người được lấy lời khai. Nếu có nhiều người làm chứng thì phải lấy lời khai riêng từng người và không để họ tiếp xúc, trao đổi với nhau trong suốt quá trình.
Khi bắt đầu, Điều tra viên hoặc Cán bộ điều tra phải giải thích rõ quyền và nghĩa vụ của người được lấy lời khai theo Điều 66 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và ghi việc giải thích này vào biên bản.
Tiếp theo, hỏi về mối quan hệ giữa người được lấy lời khai với bị can, bị hại cùng các tình tiết nhân thân khác. Sau đó yêu cầu người đó tự trình bày hoặc tự viết một cách trung thực, tự nguyện những gì họ biết về vụ án. Chỉ khi phần trình bày tự nguyện kết thúc, Điều tra viên mới đặt các câu hỏi để làm rõ thêm các tình tiết còn chưa đầy đủ hoặc mâu thuẫn.
Toàn bộ nội dung phải được ghi thành biên bản theo mẫu thống nhất, ghi rõ thời gian bắt đầu, kết thúc, địa điểm và chữ ký của những người tham gia. Không được lấy lời khai vào ban đêm trừ trường hợp không thể trì hoãn và phải ghi rõ lý do vào biên bản. Đối với người dưới 18 tuổi, phải thông báo trước cho người đại diện, người bào chữa theo Điều 421 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và bảo đảm sự tham gia của họ.
3. Quyền của người được lấy lời khai và nguyên tắc đặt câu hỏi
Người bị buộc tội có quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến và không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội theo các quy định tại Điều 58, Điều 59, Điều 60, Điều 61 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
Đây là biểu hiện của quyền im lặng và nguyên tắc suy đoán vô tội tại Điều 13. Lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ được coi là chứng cứ nếu phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án theo khoản 2 Điều 98.
Khi đặt câu hỏi, Điều tra viên, Kiểm sát viên phải sử dụng câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu, không mang tính gợi ý hoặc mớm cung. Nghiêm cấm bức cung, nhục hình dưới mọi hình thức.
Đối với người dưới 18 tuổi, phải có thái độ thân thiện, giảm thiểu số lần và thời gian lấy lời khai, đồng thời bảo đảm sự tham gia của người đại diện hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Người bào chữa được có mặt và hỏi bổ sung sau khi người có thẩm quyền hỏi xong, nội dung hỏi phải được ghi đầy đủ vào biên bản.
4. Lưu ý khi lấy lời khai đối với từng đối tượng và hậu quả vi phạm
Đối với người làm chứng và bị hại, lời khai chỉ được dùng làm chứng cứ nếu họ nói rõ được nguồn gốc của thông tin theo Điều 91 và Điều 92 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
Khi lấy lời khai người dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục hoặc bạo hành, ưu tiên địa điểm tại nơi cư trú hoặc cơ sở chăm sóc trẻ em phù hợp. Việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh được thực hiện theo quy định hướng dẫn để bảo đảm tính minh bạch.
Nếu việc lấy lời khai vi phạm trình tự, thủ tục như không giải thích quyền nghĩa vụ, đặt câu hỏi gợi ý, bức cung hoặc lấy lời khai ban đêm không có lý do chính đáng thì lời khai đó có thể bị loại trừ giá trị chứng cứ. Kiểm sát viên có quyền trực tiếp lấy lời khai nếu xét thấy việc của Điều tra viên không khách quan hoặc cần làm rõ thêm chứng cứ để quyết định phê chuẩn hoặc truy tố. Người tham gia tố tụng có quyền khiếu nại nếu quyền của mình bị xâm phạm trong quá trình lấy lời khai.
5. Câu hỏi thường gặp
Người được lấy lời khai có bắt buộc phải trả lời mọi câu hỏi không?
Người bị buộc tội có quyền trình bày lời khai nhưng không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc nhận tội theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Họ có thể im lặng mà không bị coi là bất hợp tác. Đối với người làm chứng, việc khai báo trung thực là nghĩa vụ, nếu từ chối khai báo hoặc khai báo gian dối có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.
Có được lấy lời khai vào ban đêm không?
Theo quy định, không được tiến hành hỏi cung, lấy lời khai vào ban đêm trừ trường hợp không thể trì hoãn được và phải ghi rõ lý do vào biên bản. Quy định này nhằm bảo vệ sức khỏe, tinh thần của người được lấy lời khai và bảo đảm tính khách quan của lời khai.
Người bào chữa được tham gia hỏi khi lấy lời khai như thế nào?
Người bào chữa hoặc người đại diện được thông báo trước về thời gian, địa điểm và có quyền có mặt khi lấy lời khai người bị tạm giữ, hỏi cung bị can. Sau khi Điều tra viên hỏi xong, họ có thể hỏi bổ sung, nhưng không được đặt câu hỏi mang tính gợi ý, định hướng. Mọi câu hỏi và câu trả lời phải được ghi đầy đủ vào biên bản.
Thời gian lấy lời khai đối với người dưới 18 tuổi bị hạn chế thế nào?
Thời gian lấy lời khai người dưới 18 tuổi không quá hai lần trong một ngày và mỗi lần không quá 02 giờ, trừ trường hợp vụ án có nhiều tình tiết phức tạp. Người có thẩm quyền phải sử dụng ngôn ngữ phù hợp, thái độ thân thiện và tạm dừng ngay nếu người dưới 18 tuổi có biểu hiện mệt mỏi ảnh hưởng đến khả năng khai báo chính xác.
Lời khai có giá trị chứng cứ khi nào?
Lời khai được coi là nguồn chứng cứ theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Tuy nhiên, lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ được dùng làm chứng cứ nếu phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án. Tình tiết do người làm chứng hoặc bị hại trình bày không được dùng làm chứng cứ nếu họ không nói rõ được nguồn gốc thông tin đó.
Các câu hỏi khi lấy lời khai cần được thực hiện đúng trình tự và nguyên tắc pháp luật để bảo đảm quyền lợi của các bên và tính khách quan của vụ án. Để được tư vấn chi tiết và thực hiện thủ tục hiệu quả, hãy liên hệ Luật sư ACC ngay hôm nay.
