Hội thẩm nhân dân là một chế định quan trọng góp phần đảm bảo tính dân chủ, công bằng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân tại Việt Nam. Sự tham gia của hội thẩm nhân dân giúp phản ánh ý chí của nhân dân, tăng cường tính khách quan và minh bạch trong các phiên tòa. Việc nắm rõ khái niệm và vai trò của hội thẩm nhân dân hỗ trợ công dân hiểu sâu hơn về hệ thống tư pháp. Cùng Luật sư ACC tìm hiểu chi tiết hơn.
Nội dung bài viết
1. Hội thẩm nhân dân là gì?
Hội thẩm nhân dân là người được bầu hoặc cử theo quy định pháp luật để tham gia xét xử tại Tòa án nhân dân. Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Hội thẩm nhân dân thực hiện nhiệm vụ xét xử theo sự phân công của Chánh án Tòa án và khi xét xử, Hội thẩm độc lập với Thẩm phán, chỉ tuân theo pháp luật.
Theo Điều 9 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, khi xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, Hội thẩm tham gia Hội đồng xét xử theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Đối với vụ án dân sự, hành chính, việc tham gia của Hội thẩm được thực hiện theo pháp luật tố tụng tương ứng. Việc có Hội thẩm nhân dân tham gia giúp đưa góc nhìn thực tiễn của xã hội vào hoạt động xét xử, đồng thời góp phần bảo đảm phán quyết được đưa ra khách quan, đúng pháp luật.
2. Vai trò của hội thẩm nhân dân trong hệ thống tư pháp
Hội thẩm nhân dân có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguyên tắc xét xử có sự tham gia của nhân dân. Theo Điều 103 Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Hội thẩm khi xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, qua đó góp phần hạn chế sự chi phối không phù hợp trong quá trình giải quyết vụ án.
Trong xét xử hình sự, Hội thẩm cùng Thẩm phán xem xét chứng cứ, đánh giá các tình tiết của vụ án và biểu quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử. Theo Điều 326 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi nghị án, Hội đồng xét xử quyết định từng vấn đề của vụ án bằng cách biểu quyết theo đa số. Như vậy, Hội thẩm không chỉ tham gia mang tính hình thức mà có vai trò thực chất trong việc đưa ra phán quyết.
3. Quyền và nghĩa vụ của hội thẩm nhân dân
Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Hội thẩm nhân dân có quyền tham gia xét xử theo sự phân công; được nghiên cứu hồ sơ, yêu cầu giải thích những vấn đề chưa rõ và tham gia quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử. Khi thực hiện nhiệm vụ, Hội thẩm được bảo đảm các điều kiện cần thiết để hoàn thành công việc.
Bên cạnh quyền hạn, Hội thẩm nhân dân phải tuân thủ pháp luật, thực hiện nhiệm vụ một cách độc lập, khách quan và chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ của mình. Theo Điều 23 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, khi xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, Hội đồng xét xử gồm một Thẩm phán và hai Hội thẩm; trường hợp đặc biệt có thể gồm hai Thẩm phán và ba Hội thẩm theo luật định.
4. Quy trình lựa chọn và bổ nhiệm hội thẩm nhân dân
Việc lựa chọn Hội thẩm nhân dân được thực hiện theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, nhằm bảo đảm người được lựa chọn đáp ứng tiêu chuẩn và có điều kiện thực hiện nhiệm vụ xét xử.
Bước 1: Xác định người đủ tiêu chuẩn
Người được lựa chọn làm Hội thẩm phải đáp ứng các tiêu chuẩn về quốc tịch, phẩm chất đạo đức, kiến thức pháp luật, sức khỏe và các điều kiện khác theo luật định.
Bước 2: Giới thiệu, lựa chọn nhân sự
Việc giới thiệu, lựa chọn và lập danh sách Hội thẩm được thực hiện theo cơ chế do pháp luật quy định, bảo đảm tính đại diện và phù hợp với yêu cầu hoạt động của Tòa án.
Bước 3: Bầu Hội thẩm nhân dân
Hội thẩm nhân dân được Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu theo nhiệm kỳ. Sau khi được bầu, Hội thẩm thực hiện nhiệm vụ xét xử theo sự phân công của Chánh án Tòa án.
Bước 4: Phân công tham gia xét xử
Hội thẩm được phân công tham gia các vụ án cụ thể và thực hiện quyền, nghĩa vụ trong Hội đồng xét xử theo quy định của pháp luật tố tụng.
5. Câu hỏi thường gặp
Hội thẩm nhân dân có được trả thù lao khi tham gia xét xử không?
Có. Hội thẩm nhân dân được hưởng các chế độ, chính sách và khoản thù lao khi thực hiện nhiệm vụ xét xử theo quy định của pháp luật. Việc bảo đảm chế độ phù hợp giúp Hội thẩm có điều kiện thực hiện đầy đủ nhiệm vụ được giao.
Hội thẩm nhân dân có quyền từ chối tham gia xét xử không?
Hội thẩm nhân dân có thể không tham gia xét xử trong các trường hợp thuộc diện phải từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng. Chẳng hạn, theo Điều 53 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Hội thẩm phải từ chối hoặc bị thay đổi nếu thuộc trường hợp có căn cứ cho rằng họ có thể không vô tư khi làm nhiệm vụ.
Hội thẩm nhân dân tham gia những loại vụ án nào?
Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử các vụ án thuộc phạm vi pháp luật quy định, bao gồm vụ án hình sự, dân sự và hành chính. Riêng trong tố tụng hình sự, sự tham gia của Hội thẩm được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và cơ cấu Hội đồng xét xử được quy định cụ thể tùy từng trường hợp.
Hội thẩm nhân dân là yếu tố then chốt giúp hệ thống tư pháp Việt Nam duy trì tính công bằng và gần gũi với nhân dân. Hiểu rõ vai trò và quy định liên quan hỗ trợ công dân bảo vệ quyền lợi hợp pháp khi tham gia tố tụng. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ pháp lý chuyên sâu, hãy liên hệ Luật sư ACC ngay hôm nay để nhận giải pháp phù hợp nhất.
