Lời khai của bị can đóng vai trò then chốt trong quá trình điều tra vụ án hình sự, giúp cơ quan tố tụng thu thập chứng cứ và làm rõ sự thật khách quan. Việc thực hiện đúng quy định về lấy lời khai không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị tình nghi mà còn đảm bảo tính hợp pháp của toàn bộ chứng cứ. Hiểu rõ các quy định này giúp các bên liên quan chủ động hơn khi tham gia tố tụng. Để được tư vấn chi tiết và chuyên sâu, hãy cùng Luật sư ACC.
Nội dung bài viết
1. Quy định về lấy lời khai của bị can
Trong tố tụng hình sự, thuật ngữ pháp lý được sử dụng là “hỏi cung bị can”. Theo khoản 1 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, việc hỏi cung bị can do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can và có thể thực hiện tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của bị can. Trước khi hỏi cung, Điều tra viên phải thông báo cho Kiểm sát viên và người bào chữa về thời gian, địa điểm; khi xét thấy cần thiết, Kiểm sát viên tham gia hỏi cung.
Trước lần hỏi cung đầu tiên, Điều tra viên phải giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ theo Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự và ghi nội dung này vào biên bản. Trường hợp vụ án có nhiều bị can thì phải hỏi riêng từng người và không để họ tiếp xúc với nhau; bị can cũng có thể được viết bản tự khai theo khoản 2 Điều 183.
Việc hỏi cung bị can không được thực hiện vào ban đêm, trừ trường hợp không thể trì hoãn; khi đó lý do phải được ghi rõ trong biên bản. Đồng thời, Điều tra viên, Cán bộ điều tra, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên bức cung hoặc dùng nhục hình đối với bị can thì phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 3 và khoản 5 Điều 183.
2. Quyền và nghĩa vụ của bị can khi bị hỏi cung
Theo khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị can có các quyền quan trọng như được biết lý do, căn cứ mình bị khởi tố; nhận quyết định khởi tố; được giải thích về quyền và nghĩa vụ; đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu; trình bày lời khai, ý kiến; tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa; và khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng theo quy định.
Đặc biệt, điểm d khoản 2 Điều 60 ghi nhận bị can không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Vì vậy, không thể đồng nhất quyền của bị can với một nghĩa vụ phải khai nhận hoặc trả lời mọi câu hỏi của người tiến hành tố tụng.
Bị can có nghĩa vụ chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo điểm b khoản 3 Điều 60. Việc lấy lời khai cũng phải bảo đảm không có bức cung, dùng nhục hình và các hành vi trái pháp luật trong quá trình hỏi cung.
Đối với việc ghi âm, ghi hình, khoản 6 Điều 183 quy định hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ, trụ sở Cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Nếu hỏi cung tại địa điểm khác thì việc ghi âm, ghi hình có âm thanh được thực hiện theo yêu cầu của bị can hoặc của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
3. Thủ tục hỏi cung và ghi nhận lời khai của bị can
Bước 1: Chuẩn bị trước khi hỏi cung
Điều tra viên xác định thời gian, địa điểm hỏi cung và thông báo cho Kiểm sát viên, người bào chữa theo khoản 1 Điều 183. Trước lần hỏi cung đầu tiên, bị can phải được giải thích quyền và nghĩa vụ theo Điều 60 và nội dung này phải được ghi vào biên bản.
Bước 2: Tiến hành hỏi cung và ghi nhận lời khai
Điều tra viên tiến hành hỏi cung và ghi nhận đầy đủ lời trình bày, câu hỏi và câu trả lời. Theo khoản 1 Điều 184 Bộ luật Tố tụng hình sự, mỗi lần hỏi cung bị can đều phải lập biên bản; biên bản phải ghi đầy đủ lời trình bày của bị can, các câu hỏi và câu trả lời, đồng thời nghiêm cấm Điều tra viên, Cán bộ điều tra tự mình thêm, bớt hoặc sửa chữa lời khai của bị can.
Bước 3: Kiểm tra và xác nhận biên bản
Sau khi hỏi cung, Điều tra viên, Cán bộ điều tra phải đọc biên bản cho bị can nghe hoặc để bị can tự đọc. Nếu có bổ sung, sửa chữa biên bản thì Điều tra viên, Cán bộ điều tra và bị can cùng ký xác nhận; nếu biên bản có nhiều trang thì bị can phải ký vào từng trang theo khoản 2 Điều 184.
Trường hợp có người phiên dịch, người bào chữa hoặc người đại diện của bị can tham gia thì việc ghi nhận sự tham gia và chữ ký của những người này được thực hiện theo khoản 3 Điều 184. Nếu Kiểm sát viên trực tiếp hỏi cung bị can thì biên bản cũng được thực hiện theo Điều 184 và được chuyển ngay cho Điều tra viên để đưa vào hồ sơ vụ án.
4. Giá trị và hậu quả pháp lý khi vi phạm quy định về lời khai của bị can
Lời khai của bị can được ghi nhận trong quá trình hỏi cung là một nguồn chứng cứ theo khoản 1 Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự. Tuy nhiên, những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ giải quyết vụ án theo khoản 2 Điều 87.
Đối với lời nhận tội, khoản 2 Điều 98 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định lời nhận tội của bị can, bị cáo chỉ có thể được coi là chứng cứ nếu phù hợp với những chứng cứ khác của vụ án và không được dùng làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.
Trường hợp có hành vi bức cung, dùng nhục hình hoặc vi phạm quy định về hỏi cung, người thực hiện hành vi có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật. Bị can cũng có quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định tại Điều 469 và các điều liên quan của Bộ luật Tố tụng hình sự.
5. Câu hỏi thường gặp
Lời khai của bị can có thể được thu thập ở đâu?
Theo khoản 1 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự, bị can có thể được hỏi cung tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của bị can. Trước khi hỏi cung, Điều tra viên phải thông báo cho Kiểm sát viên và người bào chữa về thời gian, địa điểm hỏi cung.
Bị can có bắt buộc phải trả lời mọi câu hỏi không?
Bị can có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội theo điểm d khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự. Đồng thời, bị can vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ tố tụng theo khoản 3 Điều 60 và chấp hành quyết định, yêu cầu hợp pháp của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
Lời khai của bị can có thể bị thay đổi không?
Bị can có thể trình bày lại hoặc bổ sung nội dung trong những lần hỏi cung sau; mỗi lần hỏi cung đều phải được lập biên bản theo Điều 184 Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc đánh giá lời khai được thực hiện cùng với các chứng cứ khác, trong đó lời nhận tội không được dùng làm chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội theo khoản 2 Điều 98.
Lời khai của bị can là yếu tố then chốt quyết định hướng đi của vụ án hình sự, do đó việc nắm rõ quy định giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Nếu bạn cần hỗ trợ chi tiết về vấn đề này, hãy liên hệ Luật sư ACC để được tư vấn kịp thời và chuyên nghiệp.
