Lời khai là yếu tố then chốt giúp làm rõ sự thật trong các vụ việc pháp lý, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Việc nắm rõ khái niệm này hỗ trợ quá trình tố tụng diễn ra minh bạch, công bằng và hiệu quả. Cùng Luật sư ACC tìm hiểu sâu hơn về chủ đề này.
Nội dung bài viết
1. Lời khai là gì?
Lời khai là nội dung trình bày của người tham gia tố tụng về những tình tiết, sự việc có liên quan đến vụ án, vụ việc. Trong tố tụng hình sự, lời khai của người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác là một trong các nguồn chứng cứ theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành.
Trong tố tụng dân sự, lời khai của đương sự và lời khai của người làm chứng là nguồn chứng cứ theo Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành. Việc lấy lời khai của đương sự, người làm chứng được thực hiện theo trình tự pháp luật tố tụng dân sự quy định.
Trong tố tụng hành chính, lời khai của đương sự và lời khai của người làm chứng cũng là nguồn chứng cứ theo Điều 75 Luật Tố tụng hành chính. Theo Điều 76 của Luật này, lời khai được coi là chứng cứ khi được ghi bằng văn bản, băng ghi âm, đĩa ghi âm, băng ghi hình, đĩa ghi hình theo quy định hoặc được khai bằng lời tại phiên tòa.
2. Vai trò của lời khai trong tố tụng
Lời khai cung cấp thông tin về những tình tiết mà người tham gia tố tụng biết, nhìn thấy, nghe thấy hoặc trực tiếp thực hiện, qua đó hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền xác minh và đánh giá vụ án, vụ việc.
Trong tố tụng hình sự, lời khai của người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác được kiểm tra, đánh giá cùng các nguồn chứng cứ khác để xác định những tình tiết của vụ án. Lời khai có mâu thuẫn có thể được làm rõ thông qua các hoạt động tố tụng phù hợp, trong đó có đối chất theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Trong tố tụng dân sự, lời khai của đương sự và người làm chứng giúp Tòa án làm rõ các tình tiết liên quan đến yêu cầu, phản đối của các bên và những vấn đề cần giải quyết trong vụ án. Trong tố tụng hành chính, lời khai của đương sự và người làm chứng là một trong các nguồn chứng cứ để xác định những tình tiết cần thiết cho việc giải quyết vụ án.
3. Quy định về thu thập và ghi nhận lời khai
Việc thu thập lời khai phải được thực hiện đúng trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng và bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng. Trong tố tụng hình sự, pháp luật nghiêm cấm dùng nhục hình, bức cung và các hình thức trái pháp luật để thu thập lời khai.
Đối với bị can, Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc hỏi cung được tiến hành tại địa điểm điều tra hoặc nơi cư trú. Việc hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ, trụ sở cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh.
Trong tố tụng dân sự, Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định thủ tục lấy lời khai của đương sự. Biên bản ghi lời khai phải được người khai tự đọc hoặc nghe đọc lại và ký tên, điểm chỉ; đương sự có quyền yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản trước khi xác nhận. Đối với đương sự chưa đủ 18 tuổi, việc lấy lời khai phải có sự có mặt của người đại diện theo pháp luật hoặc người đang thực hiện việc quản lý, trông nom theo quy định.
Trong tố tụng hành chính, Điều 79 và Điều 80 Luật Tố tụng hành chính quy định về việc lấy lời khai của đương sự, người làm chứng. Biên bản ghi lời khai phải được người khai đọc hoặc nghe đọc lại và ký tên, điểm chỉ; đối với đương sự chưa đủ 18 tuổi, việc lấy lời khai được thực hiện với sự có mặt của người đại diện theo pháp luật hoặc người đang thực hiện việc quản lý, trông nom.
4. Giá trị pháp lý và cách sử dụng lời khai
Lời khai có thể được sử dụng làm chứng cứ khi được thu thập, ghi nhận theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật và đáp ứng điều kiện để được coi là chứng cứ.
Trong tố tụng hình sự, lời khai phải được kiểm tra, đánh giá cùng các chứng cứ khác để xác định sự thật của vụ án. Khi lời khai có mâu thuẫn, cơ quan có thẩm quyền có thể tiến hành các hoạt động tố tụng phù hợp để làm rõ nội dung mâu thuẫn.
Trong tố tụng dân sự và tố tụng hành chính, lời khai của đương sự, người làm chứng cũng được đánh giá cùng các tài liệu, vật chứng và nguồn chứng cứ khác. Tòa án căn cứ vào những chứng cứ được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục để giải quyết vụ án.
Trường hợp lời khai được thu thập không đúng trình tự, thủ tục hoặc không đáp ứng điều kiện của chứng cứ thì việc sử dụng lời khai phải được xem xét theo quy định của pháp luật tố tụng tương ứng.
5. Câu hỏi thường gặp
Lời khai có bắt buộc phải ghi âm không?
Việc ghi âm, ghi hình lời khai được thực hiện theo từng trường hợp và quy định của pháp luật tố tụng tương ứng, không phải mọi hoạt động lấy lời khai đều bắt buộc ghi âm. Trong tố tụng hình sự, đối với hoạt động hỏi cung bị can tại cơ sở giam giữ, trụ sở cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh là bắt buộc theo khoản 6 Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Lời khai của người chưa thành niên có giá trị không?
Lời khai của người chưa thành niên có thể được sử dụng làm chứng cứ khi được thu thập và ghi nhận đúng quy định pháp luật. Đối với người chưa thành niên, pháp luật có những quy định riêng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong quá trình tham gia tố tụng. Trong tố tụng hình sự, Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 và quy định thủ tục lấy lời khai đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng tại Điều 156.Trong tố tụng dân sự và hành chính, việc lấy lời khai của người chưa đủ 18 tuổi được thực hiện với sự có mặt của người đại diện theo pháp luật hoặc người đang thực hiện việc quản lý, trông nom theo quy định tương ứng.
Có được thay đổi lời khai sau khi đã ký biên bản không?
Người khai có quyền yêu cầu ghi nhận những sửa đổi, bổ sung đối với nội dung lời khai theo thủ tục của pháp luật tố tụng tương ứng. Trong tố tụng dân sự, khoản 2 Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định đương sự có quyền yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản ghi lời khai và ký tên hoặc điểm chỉ xác nhận. Nội dung lời khai đã được lập trước đó vẫn được lưu trong hồ sơ để phục vụ việc kiểm tra, đánh giá khi cần thiết.
Lời khai là nguồn chứng cứ quan trọng giúp làm rõ sự thật trong mọi loại tố tụng. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ thu thập lời khai đúng pháp luật, hãy liên hệ Luật sư ACC ngay hôm nay.
