Người thân thích trong tố tụng hình sự đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội cũng như các bên tham gia tố tụng. Việc xác định đúng đối tượng này giúp cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các quy định về người đại diện, người bào chữa hoặc người làm chứng một cách chính xác. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin chi tiết về vấn đề này cùng Luật sư ACC.
Nội dung bài viết
1. Tầm quan trọng của việc xác định người thân thích trong tố tụng hình sự
Việc xác định đúng người thân thích trong tố tụng hình sự có ý nghĩa trong việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội cũng như những người tham gia tố tụng khác. Theo điểm e khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người thân thích được xác định dựa trên các quan hệ huyết thống, nuôi dưỡng và hôn nhân theo phạm vi luật định.
Khái niệm này được sử dụng trong nhiều quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, chẳng hạn khi xác định căn cứ thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc xem xét tư cách, quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng. Việc xác định đúng quan hệ thân thích giúp áp dụng chính xác các quy định pháp luật có liên quan.
Tuy nhiên, người thân thích không đương nhiên có một tư cách tố tụng riêng. Quyền và nghĩa vụ cụ thể của họ phụ thuộc vào tư cách tố tụng mà họ tham gia, chẳng hạn như người bào chữa, người làm chứng, người đại diện hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
2. Người thân thích trong tố tụng hình sự gồm những ai? Chi tiết
Theo điểm e khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người thân thích của người tham gia tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng gồm những người có quan hệ với họ về huyết thống, nuôi dưỡng và hôn nhân. Cụ thể gồm: vợ, chồng; bố đẻ, mẹ đẻ, bố chồng, mẹ chồng, bố vợ, mẹ vợ, bố nuôi, mẹ nuôi; con đẻ, con nuôi; ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại; anh ruột, chị ruột, em ruột; cụ nội, cụ ngoại, bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột, cháu ruột.
Việc một người thuộc diện người thân thích không đồng nghĩa với việc họ đương nhiên trở thành người đại diện, người bào chữa hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Mỗi tư cách tố tụng được xác định dựa trên các điều kiện và căn cứ riêng theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
Đối với việc lựa chọn người bào chữa, khoản 1 Điều 75 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ có quyền lựa chọn người bào chữa. Tuy nhiên, người được lựa chọn phải thuộc đối tượng có thể là người bào chữa theo khoản 2 Điều 72 và không thuộc trường hợp bị cấm theo khoản 4 Điều 72 Bộ luật này.
3. Quyền và nghĩa vụ của người thân thích trong tố tụng hình sự
Người thân thích trong tố tụng hình sự không có một hệ thống quyền và nghĩa vụ chung áp dụng cho mọi trường hợp. Quyền và nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào tư cách tố tụng mà họ tham gia.
Trường hợp người thân thích lựa chọn hoặc nhờ người bào chữa cho người bị buộc tội theo Điều 75 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người được lựa chọn phải đáp ứng điều kiện để tham gia với tư cách người bào chữa theo Điều 72 và thực hiện quyền, nghĩa vụ theo Điều 73 của Bộ luật.
Trường hợp tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng, người thân thích phải thực hiện quyền và nghĩa vụ của người làm chứng theo Điều 66 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Việc có quan hệ thân thích không làm phát sinh một hệ thống quyền, nghĩa vụ riêng ngoài những quyền và nghĩa vụ gắn với tư cách tố tụng mà người đó tham gia.
4. Một số lưu ý khi xác định người thân thích trong tố tụng hình sự
Khi xác định người thân thích trong tố tụng hình sự, cần căn cứ đúng phạm vi quan hệ được quy định tại điểm e khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, không mở rộng sang các mối quan hệ tình cảm hoặc quan hệ xã hội không thuộc trường hợp luật định.
Đồng thời, cần phân biệt người thân thích với người đại diện theo pháp luật. Một người có thể là người thân thích nhưng không đương nhiên trở thành người đại diện hoặc có quyền thực hiện thay toàn bộ quyền tố tụng của người khác.
Ngoài ra, quan hệ thân thích còn được xem xét khi xác định căn cứ thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Theo Điều 49 và Điều 53 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải từ chối hoặc bị thay đổi nếu thuộc trường hợp là người thân thích của bị hại, đương sự hoặc của bị can, bị cáo theo quy định của Bộ luật.
Do đó, việc xác định chính xác quan hệ thân thích giúp bảo đảm việc áp dụng đúng các quy định về người tham gia tố tụng và góp phần bảo đảm tính khách quan trong quá trình giải quyết vụ án.
5. Câu hỏi thường gặp
Người thân thích có quyền bào chữa cho bị can, bị cáo không?
Không phải mọi người thân thích đều có thể trực tiếp làm người bào chữa. Theo khoản 1 Điều 75 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người thân thích của người bị buộc tội có quyền lựa chọn người bào chữa cho họ. Người được lựa chọn phải thuộc đối tượng có thể là người bào chữa theo khoản 2 Điều 72 và không thuộc trường hợp bị cấm theo khoản 4 Điều 72 của Bộ luật.
Người thân thích có được từ chối làm chứng không?
Việc có quan hệ thân thích không làm phát sinh quyền từ chối làm chứng hoặc từ chối khai báo một cách đương nhiên. Nếu tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng, người đó phải thực hiện quyền và nghĩa vụ của người làm chứng theo Điều 66 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Người thân thích có thể yêu cầu thay đổi thẩm phán không?
Việc yêu cầu thay đổi Thẩm phán phải căn cứ vào Điều 50 và Điều 53 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đồng thời phụ thuộc vào tư cách tố tụng của người đưa ra yêu cầu. Quan hệ thân thích có thể là căn cứ để xem xét việc Thẩm phán phải từ chối hoặc bị thay đổi nếu thuộc trường hợp luật định. Tuy nhiên, người thân thích không đương nhiên có quyền yêu cầu thay đổi Thẩm phán chỉ vì có quan hệ thân thích với người tham gia tố tụng.
Người thân thích trong tố tụng hình sự là khái niệm cần được hiểu rõ để áp dụng đúng quy định pháp luật. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ giải quyết các vấn đề liên quan, hãy liên hệ Luật sư ACC ngay hôm nay.
