Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự

Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự đóng vai trò nền tảng trong việc giải quyết tranh chấp tại Tòa án, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự. Việc nắm vững trình tự, diễn biến phiên tòa giúp cá nhân, tổ chức chủ động tham gia tố tụng và bảo vệ quan điểm của mình một cách hiệu quả. Trong bài viết này, Luật sư ACC sẽ phân tích chi tiết các giai đoạn của phiên tòa sơ thẩm dân sự theo quy định pháp luật hiện hành.

1. Định nghĩa và ý nghĩa của phiên tòa sơ thẩm dân sự

Phiên tòa sơ thẩm dân sự là giai đoạn xét xử đầu tiên của vụ án dân sự tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền, nhằm làm sáng tỏ toàn bộ tình tiết khách quan của vụ việc thông qua việc nghe trình bày, kiểm tra chứng cứ và tranh tụng trực tiếp giữa các bên. Theo quy định tại Chương XIV Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phiên tòa phải được tiến hành công khai, trực tiếp bằng lời nói và liên tục, trừ một số trường hợp đặc biệt liên quan đến bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục hoặc bảo vệ quyền riêng tư.

Ý nghĩa của giai đoạn này nằm ở chỗ nó tạo điều kiện để các đương sự thực hiện đầy đủ quyền tranh tụng, bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình trước khi bản án sơ thẩm được ban hành. Nếu một bên không hài lòng với kết quả, họ vẫn còn quyền kháng cáo lên cấp phúc thẩm. Việc nắm rõ định nghĩa và nguyên tắc cơ bản giúp đương sự chủ động hơn trong quá trình tham gia, tránh những sai sót về thủ tục có thể dẫn đến việc hoãn phiên tòa hoặc ảnh hưởng đến kết quả giải quyết.

Thực tế cho thấy nhiều vụ án dân sự bị kéo dài chính vì các bên chưa hiểu rõ vai trò của phiên tòa sơ thẩm, dẫn đến việc cung cấp chứng cứ không đầy đủ hoặc vắng mặt không có lý do chính đáng. Do đó, hiểu đúng bản chất của thủ tục này là bước đầu tiên để bảo vệ quyền lợi hiệu quả theo đúng tinh thần của Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành.

2. Căn cứ pháp lý và điều kiện để tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự

Căn cứ pháp lý chính để tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự là Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung bởi các luật liên quan đến năm 2025), đặc biệt từ Điều 203 đến Điều 266 quy định về giai đoạn chuẩn bị xét xử và phiên tòa sơ thẩm. Ngoài ra còn có các nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về án phí, lệ phí Tòa án và các hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao.

Để đưa vụ án ra phiên tòa sơ thẩm, cần đáp ứng các điều kiện cơ bản sau:

• Vụ án đã được Tòa án thụ lý hợp lệ sau khi nhận đơn khởi kiện và tạm ứng án phí (trừ trường hợp được miễn).
• Giai đoạn chuẩn bị xét xử đã hoàn tất, bao gồm việc thu thập chứng cứ, xác định tư cách đương sự và tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.
• Hòa giải không thành hoặc thuộc trường hợp không tiến hành hòa giải theo Điều 206 và 207 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
• Thẩm phán đã ra quyết định đưa vụ án ra xét xử theo Điều 220, ghi rõ thời gian, địa điểm và thành phần Hội đồng xét xử.
• Các đương sự đã được triệu tập hợp lệ theo quy định.

Những điều kiện này đảm bảo phiên tòa diễn ra trên cơ sở hồ sơ đầy đủ, tránh tình trạng xét xử khi còn thiếu chứng cứ hoặc chưa làm rõ quan hệ pháp luật tranh chấp. Trong thực tiễn, nếu thiếu một trong các điều kiện trên, Tòa án có thể tạm đình chỉ hoặc yêu cầu bổ sung, làm kéo dài thời gian giải quyết.

3. Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự

Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự được quy định chi tiết từ Điều 222 đến Điều 266 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bao gồm nhiều giai đoạn liên kết chặt chẽ nhằm bảo đảm tính khách quan và công bằng. Trước khi khai mạc, Thư ký Tòa án thực hiện các công việc chuẩn bị/ Sau khi Hội đồng xét xử vào vị trí, thủ tục bắt đầu phiên tòa diễn ra theo trình tự sau:

Bước 1: Chủ tọa phiên tòa khai mạc và đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử (Điều 239).

Bước 2: Thư ký báo cáo về sự có mặt, vắng mặt của những người tham gia và lý do vắng mặt.

Bước 3: Chủ tọa kiểm tra lại sự có mặt và căn cước của đương sự, người tham gia tố tụng khác.

Bước 4: Phổ biến quyền, nghĩa vụ của đương sự và người tham gia tố tụng.

Bước 5: Giới thiệu thành viên Hội đồng xét xử, Thư ký, Kiểm sát viên (nếu có), người giám định, người phiên dịch.

Bước 6: Hỏi về việc có yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch hay không.

Bước 7: Yêu cầu người làm chứng, người giám định, người phiên dịch cam kết khai báo đúng sự thật hoặc thực hiện nhiệm vụ chính xác.

Tiếp theo là phần hỏi tại phiên tòa và tranh tụng. Chủ tọa hỏi đương sự về việc thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập. Các bên trình bày, cung cấp chứng cứ, hỏi lẫn nhau và đối đáp theo sự điều hành của chủ tọa. Hội đồng xét xử xem xét tài liệu, chứng cứ, nghe lời khai của người làm chứng, kết luận giám định nếu có. Sau phần tranh luận, Kiểm sát viên phát biểu ý kiến (trong trường hợp Viện kiểm sát tham gia). Cuối cùng, Hội đồng xét xử nghị án và tuyên án.

Nếu có đương sự vắng mặt, việc xử lý tuân theo Điều 227 và 228: triệu tập lần thứ nhất vắng mặt thì hoãn; lần thứ hai vắng mặt không có lý do chính đáng thì có thể xét xử vắng mặt hoặc đình chỉ tùy trường hợp. Phiên tòa có thể bị hoãn theo Điều 233 nếu có lý do chính đáng, với thời hạn hoãn không quá một tháng trong hầu hết trường hợp.

4. Hồ sơ và tài liệu cần chuẩn bị cho phiên tòa sơ thẩm dân sự

Các đương sự cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ để bảo vệ quyền lợi tại phiên tòa. Danh sách tài liệu thường bao gồm:

• Đơn khởi kiện hoặc đơn phản tố, đơn yêu cầu độc lập (bản chính hoặc bản sao hợp lệ).
• Các tài liệu, chứng cứ đã giao nộp trong giai đoạn chuẩn bị xét xử (hợp đồng, giấy tờ nhà đất, biên bản giao nhận, hóa đơn, chứng từ thanh toán…).
• Giấy tờ tùy thân của đương sự và người đại diện (CMND/CCCD, hộ chiếu, giấy ủy quyền nếu có).
• Tài liệu chứng minh tư cách tham gia tố tụng của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp (thẻ luật sư, giấy đăng ký hành nghề…).
• Kết luận giám định, biên bản định giá tài sản (nếu đã thực hiện).
• Bản sao quyết định đưa vụ án ra xét xử và giấy triệu tập phiên tòa.

Lưu ý thực tế: Tất cả tài liệu phải được công chứng hoặc chứng thực nếu là bản sao, và nên chuẩn bị thêm bản photo để giao nộp bổ sung nếu cần. Đương sự nên sắp xếp hồ sơ theo thứ tự logic, đánh số trang rõ ràng để dễ trình bày tại phiên tòa. Việc thiếu chứng cứ quan trọng có thể dẫn đến việc Tòa án không chấp nhận yêu cầu hoặc yêu cầu bổ sung, làm kéo dài thời gian.

Nơi nộp và giao nộp tài liệu bổ sung là tại Tòa án đang giải quyết vụ án, thông qua Thẩm phán hoặc Thư ký được phân công. Trong một số trường hợp, có thể gửi qua đường bưu điện có bảo đảm hoặc nộp trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận của Tòa án.

5. Thời gian và chi phí liên quan đến phiên tòa sơ thẩm dân sự

Thời gian từ khi thụ lý đến khi mở phiên tòa sơ thẩm thường dao động từ 4 đến 6 tháng đối với vụ án thông thường, có thể dài hơn nếu vụ án phức tạp hoặc phải tạm đình chỉ. Sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, thời hạn mở phiên tòa là 01 đến 02 tháng. Thời gian nghị án tối đa không quá 05 ngày làm việc trong trường hợp phức tạp.

Về chi phí, án phí dân sự sơ thẩm được quy định tại Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14:

• Vụ án không có giá ngạch (dân sự, hôn nhân gia đình, lao động): 300.000 đồng.
• Vụ án kinh doanh thương mại không có giá ngạch: 3.000.000 đồng.
• Vụ án có giá ngạch: tính theo tỷ lệ phần trăm giá trị tài sản tranh chấp (từ 5% xuống còn 0,1% tùy mức giá trị, với các mức cụ thể theo từng khung).

Tạm ứng án phí bằng 50% mức án phí dự kiến. Bên thua kiện thường phải chịu án phí, trừ trường hợp được miễn giảm theo quy định (người nghèo, người khuyết tật, thương binh…). Ngoài án phí còn có thể phát sinh chi phí giám định, định giá tài sản, chi phí ủy thác tư pháp nếu có yếu tố nước ngoài.

6. Dịch vụ của Luật sư ACC liên quan đến thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự

Sử dụng dịch vụ của Luật sư ACC mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho đương sự trong quá trình tham gia phiên tòa sơ thẩm dân sự:

• Được tư vấn toàn diện về quyền và nghĩa vụ, giúp chuẩn bị hồ sơ và chiến lược tranh tụng hiệu quả ngay từ giai đoạn chuẩn bị xét xử.
• Luật sư đại diện tham gia phiên tòa, trình bày lập luận sắc bén, hỏi và đối đáp chuyên nghiệp, tăng khả năng bảo vệ quyền lợi tối đa.
• Hỗ trợ thu thập, đánh giá chứng cứ và đề xuất biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu cần thiết.
• Giảm thiểu rủi ro về thủ tục, tránh các sai sót dẫn đến hoãn phiên tòa hoặc bất lợi trong phán quyết.
• Tiết kiệm thời gian và công sức cho đương sự, đặc biệt với những vụ án phức tạp có nhiều tình tiết pháp lý.
• Được cập nhật kịp thời các quy định pháp luật mới nhất, đảm bảo áp dụng đúng và đầy đủ trong quá trình tố tụng.

7. Câu hỏi thường gặp

Phiên tòa sơ thẩm dân sự có bắt buộc phải có sự có mặt của tất cả đương sự không?

Theo Điều 227 và 228 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự phải có mặt theo giấy triệu tập. Lần thứ nhất vắng mặt thì Tòa án hoãn phiên tòa. Lần thứ hai vắng mặt không có lý do chính đáng, Tòa án có thể xét xử vắng mặt hoặc đình chỉ giải quyết đối với yêu cầu của nguyên đơn.

Thời hạn kháng cáo bản án sơ thẩm dân sự là bao lâu?

Thời hạn kháng cáo bản án sơ thẩm là 15 ngày kể từ ngày tuyên án đối với đương sự có mặt tại phiên tòa; đối với đương sự vắng mặt thì tính từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết. Nếu có lý do chính đáng, thời hạn có thể được xem xét kéo dài theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Viện kiểm sát có bắt buộc tham gia mọi phiên tòa sơ thẩm dân sự không?

Viện kiểm sát chỉ tham gia phiên tòa sơ thẩm trong một số trường hợp cụ thể theo quy định, như vụ án do Tòa án thu thập chứng cứ, đối tượng tranh chấp là tài sản công, quyền sử dụng đất, nhà ở, hoặc có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự.

Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm dân sự là quy trình pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và am hiểu quy định pháp luật. Để được hỗ trợ chi tiết về hồ sơ, chiến lược tham gia phiên tòa và bảo vệ quyền lợi tối đa, quý khách hàng vui lòng liên hệ Luật sư ACC để nhận tư vấn chuyên sâu từ đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm.