Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso

Tội phạm bẩm sinh là một trong những học thuyết gây tranh cãi nhất trong lịch sử tội phạm học, đặt nền móng cho việc nghiên cứu nhân chủng học hình sự. Thuyết này không chỉ định hình tư duy pháp lý thế kỷ XIX mà còn đặt ra những câu hỏi lớn về mối quan hệ giữa sinh học và hành vi phạm tội. Để hiểu rõ hơn về học thuyết này và những ảnh hưởng pháp lý của nó, hãy cùng Luật sư ACC phân tích chuyên sâu trong bài viết dưới đây.

Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso
Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso

1. Thuyết tội phạm bẩm sinh của Cesare Lombroso

Cesare Lombroso (1835-1909), một bác sĩ tâm thần người Ý, được coi là cha đẻ của trường phái tội phạm học nhân chủng. Ông đã phát triển thuyết tội phạm bẩm sinh dựa trên quan điểm rằng tội phạm không phải là sản phẩm của môi trường xã hội mà là kết quả của các đặc điểm sinh học, giải phẫu và di truyền. Theo Lombroso, người phạm tội bẩm sinh là một dạng "người nguyên thủy" bị thoái hóa, mang những đặc điểm thể chất giống với tổ tiên loài người hoặc động vật bậc thấp.

Lombroso đã tiến hành nghiên cứu trên hơn 6.000 tù nhân và xác định một loạt các dấu hiệu "kỳ thị" (stigmata) để nhận diện tội phạm bẩm sinh, bao gồm: hộp sọ bất thường, trán thấp và dốc, xương gò má nhô cao, tai to hoặc hình dạng bất thường, hàm dưới quá phát triển, lông mày rậm và giao nhau, mắt sâu hoặc lác, mũi lệch hoặc khoằm.

Ông phân loại tội phạm thành bốn nhóm chính: tội phạm bẩm sinh (born criminal), tội phạm điên loạn (insane criminal), tội phạm đam mê (criminal by passion) và tội phạm cơ hội (occasional criminal). Trong đó, nhóm tội phạm bẩm sinh chiếm khoảng 1/3 tổng số người phạm tội và được xem là nguy hiểm nhất vì không thể cải tạo được.

Mặc dù thuyết này sau đó đã bị chỉ trích mạnh mẽ và phần lớn bị bác bỏ bởi các nghiên cứu hiện đại, nhưng nó đã mở ra hướng nghiên cứu mới về mối liên hệ giữa y sinh học và hành vi lệch chuẩn. Tại Việt Nam, mặc dù không có quy định pháp luật nào thừa nhận trực tiếp thuyết tội phạm bẩm sinh, nhưng những tư tưởng này đã ảnh hưởng đến việc nghiên cứu tâm lý tội phạm và các biện pháp phòng ngừa trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

2. Nội dung cốt lõi và các dấu hiệu nhận diện tội phạm bẩm sinh

Theo Lombroso, tội phạm bẩm sinh có thể được nhận diện thông qua các đặc điểm giải phẫu và sinh lý cụ thể. Ông cho rằng những người này có sự "atavism" (sự di truyền ngược) – tức là mang những đặc điểm của tổ tiên xa xưa trong quá trình tiến hóa. Các dấu hiệu nhận diện được chia thành nhiều nhóm khác nhau:

  • Đặc điểm hộp sọ và khuôn mặt: Hộp sọ dày, trán hẹp và thấp, xương hàm nhô ra phía trước, hốc mắt sâu, mũi tẹt hoặc lệch, tai to và dựng đứng, gò má cao.
  • Đặc điểm cơ thể: Chiều cao bất thường, cánh tay dài hơn so với tổng thể, ngón tay thừa hoặc dính liền, bàn chân bẹt, lông trên cơ thể phát triển rậm rạp.
  • Đặc điểm tâm lý và hành vi: Thiếu sự đồng cảm, vô cảm với nỗi đau của người khác, bốc đồng, thích xăm mình, sử dụng tiếng lóng, không có khả năng kiểm soát cảm xúc, có xu hướng bạo lực.

Lombroso cũng nhấn mạnh rằng tội phạm bẩm sinh thường có các đặc điểm như: không biết hối lỗi, không có đạo đức, lười biếng, mê tín dị đoan và có xu hướng nghiện rượu hoặc ma túy. Ông tin rằng những đặc điểm này là bẩm sinh và không thể thay đổi thông qua giáo dục hay cải tạo. Chính vì vậy, ông đề xuất các biện pháp xử lý đặc biệt đối với nhóm tội phạm này, bao gồm cả việc cách ly vĩnh viễn hoặc thậm chí là tử hình.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các nghiên cứu hiện đại đã bác bỏ hoàn toàn mối liên hệ nhân quả giữa các đặc điểm hình thái học với hành vi phạm tội. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) của Việt Nam không hề đề cập đến bất kỳ tiêu chí sinh học nào để xác định tội phạm, mà chỉ dựa trên hành vi khách quan, lỗi và năng lực trách nhiệm hình sự của chủ thể.

3. Ảnh hưởng của thuyết tội phạm bẩm sinh đến pháp luật hình sự hiện đại

Mặc dù thuyết tội phạm bẩm sinh đã bị bác bỏ về mặt khoa học, nhưng nó vẫn có những ảnh hưởng nhất định đến sự phát triển của pháp luật hình sự trên thế giới và tại Việt Nam. Trước hết, thuyết này đã thúc đẩy việc nghiên cứu về nhân thân người phạm tội, từ đó hình thành nên khoa học điều tra hình sự hiện đại. Các nhà làm luật bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến việc phân loại tội phạm dựa trên đặc điểm tâm sinh lý, tiền sử bệnh lý và môi trường sống.

Tại Việt Nam, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định tại Điều 3 về nguyên tắc xử lý tội phạm, trong đó nhấn mạnh việc nghiêm trị người phạm tội, đồng thời khoan hồng đối với người tự thú, thành thật khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải. Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam không chấp nhận quan điểm "bẩm sinh" mà coi trọng khả năng cải tạo, giáo dục người phạm tội.

Ngoài ra, thuyết này cũng ảnh hưởng đến việc xây dựng các biện pháp phòng ngừa tội phạm. Các nhà tội phạm học hiện đại đã chuyển hướng từ việc nhận diện "tội phạm bẩm sinh" sang nghiên cứu các yếu tố rủi ro như: rối loạn nhân cách chống đối xã hội, rối loạn hành vi từ nhỏ, tiền sử gia đình có người phạm tội, lạm dụng chất gây nghiện.

Những yếu tố này được xem xét trong quá trình quyết định hình phạt và áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục tại cộng đồng theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

4. Phê phán và bài học rút ra từ thuyết tội phạm bẩm sinh

Thuyết tội phạm bẩm sinh của Lombroso đã vấp phải sự phê phán gay gắt từ cộng đồng khoa học và pháp lý ngay từ khi mới ra đời. Các nhà xã hội học như Émile Durkheim và các nhà tâm lý học hiện đại đã chỉ ra rằng Lombroso đã mắc phải sai lầm cơ bản khi quy kết hành vi phạm tội cho các yếu tố sinh học thuần túy mà bỏ qua hoàn toàn vai trò của môi trường xã hội, kinh tế, văn hóa và giáo dục. Nhiều nghiên cứu sau đó đã chứng minh rằng không có bất kỳ đặc điểm thể chất nào có thể dùng để nhận diện một cách chính xác người phạm tội.

Từ góc độ pháp lý, việc chấp nhận thuyết này sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về nhân quyền, khi một người có thể bị coi là tội phạm chỉ dựa trên ngoại hình hoặc đặc điểm di truyền mà chưa hề thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) của Việt Nam đã khẳng định nguyên tắc chỉ chịu trách nhiệm hình sự khi có hành vi phạm tội cụ thể, được quy định rõ tại Điều 2: "Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự."

Bài học quan trọng nhất rút ra từ thuyết này là sự cần thiết phải tiếp cận đa chiều trong nghiên cứu tội phạm. Thay vì tìm kiếm một "gen tội phạm" hay "dấu hiệu nhận diện tội phạm", các nhà nghiên cứu và nhà làm luật cần kết hợp nhiều yếu tố: sinh học, tâm lý, xã hội, kinh tế và văn hóa để hiểu rõ nguyên nhân và đề xuất các giải pháp phòng ngừa hiệu quả. Điều này phù hợp với tinh thần của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) khi quy định các biện pháp giáo dục, cải tạo linh hoạt, tạo điều kiện cho người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng.

5. Câu hỏi thường gặp

Thuyết tội phạm bẩm sinh có được áp dụng trong pháp luật Việt Nam không?

Không. Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), hoàn toàn không thừa nhận thuyết tội phạm bẩm sinh. Nguyên tắc xử lý tội phạm tại Việt Nam dựa trên hành vi khách quan, mức độ nguy hiểm cho xã hội và nhân thân người phạm tội trong bối cảnh cụ thể. Việc xác định tội phạm chỉ dựa trên các dấu hiệu sinh học sẽ vi phạm nghiêm trọng quyền con người và nguyên tắc suy đoán vô tội được quy định tại Điều 13 của Bộ luật này.

Các yếu tố nào được xem xét khi quyết định hình phạt theo pháp luật hiện hành?

Theo Điều 50 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), khi quyết định hình phạt, Tòa án phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Nhân thân người phạm tội bao gồm: độ tuổi, trình độ học vấn, hoàn cảnh gia đình, tiền án tiền sự, thái độ khai báo, khả năng nhận thức về hành vi của mình. Không có bất kỳ quy định nào liên quan đến đặc điểm hình thể hay di truyền trong việc xác định hình phạt.

Làm thế nào để phân biệt giữa yếu tố sinh học và yếu tố xã hội trong hành vi phạm tội?

Việc phân biệt này rất phức tạp và cần được thực hiện bởi các chuyên gia tâm lý, xã hội học và pháp lý. Các yếu tố sinh học như rối loạn nhân cách, tổn thương não, rối loạn hormone có thể ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và kiểm soát hành vi, nhưng chúng không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi phạm tội. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định tại Điều 21 về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, tuy nhiên, việc xác định này phải dựa trên kết luận giám định pháp y tâm thần, không phải dựa trên ngoại hình hay đặc điểm thể chất.

Tội phạm bẩm sinh là một học thuyết lỗi thời nhưng vẫn có giá trị lịch sử trong việc định hình tư duy tội phạm học hiện đại. Việc nghiên cứu và hiểu rõ học thuyết này giúp chúng ta nhận thức sâu sắc hơn về sự phát triển của pháp luật hình sự và tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người trong quá trình tư pháp. Nếu bạn cần tư vấn chi tiết về các quy định pháp luật hình sự hoặc có vướng mắc trong quá trình giải quyết vụ việc, hãy liên hệ Luật sư ACC để được hỗ trợ kịp thời và chuyên nghiệp.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *