Từ chối tham gia đối chất là vấn đề cần được xem xét cụ thể khi người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi. Pháp luật hiện hành có những quy định đặc thù nhằm bảo vệ người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng trong quá trình tố tụng hình sự, đồng thời hạn chế những tác động không cần thiết đến tâm lý của họ. Hiểu rõ các quy định này giúp bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng. Cùng Luật sư ACC tìm hiểu sâu hơn.
Nội dung bài viết
1. Người dưới 18 tuổi có được từ chối tham gia đối chất?
Đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, pháp luật hiện hành ưu tiên hạn chế việc đối chất trực tiếp với người bị buộc tội để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và tâm lý của họ.
Theo khoản 6 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, không tiến hành đối chất giữa người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng với người bị buộc tội, trừ trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án.
Như vậy, việc đối chất không được tiến hành một cách mặc nhiên chỉ vì có sự mâu thuẫn trong lời khai. Trường hợp phải tiến hành đối chất, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp như bố trí những người tham gia ở phòng riêng, sử dụng thiết bị điện tử, màn hình hoặc biện pháp khác để hạn chế tác động đến tâm lý của người chưa thành niên. Việc đối chất cũng chỉ được thực hiện 01 lần trong một ngày và không quá 02 giờ; nếu người chưa thành niên có biểu hiện mệt mỏi, căng thẳng thì phải dừng ngay hoạt động đối chất.
Do đó, từ chối tham gia đối chất không được xác định là một quyền từ chối chung của người dưới 18 tuổi. Việc có tiến hành đối chất hay không trước hết được xác định theo điều kiện đặc biệt tại khoản 6 Điều 156 nêu trên.
2. Quy định về người làm chứng là người dưới 18 tuổi
Người chưa thành niên là người làm chứng vẫn thực hiện quyền, nghĩa vụ của người làm chứng theo pháp luật tố tụng hình sự, đồng thời được áp dụng các quy định tố tụng đặc thù nhằm bảo vệ họ trong quá trình tham gia tố tụng.
Theo Điều 154 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên là người làm chứng có quyền có người đại diện tham gia tố tụng. Người đại diện của họ được tham gia vào các hoạt động tố tụng theo quy định của pháp luật.
Đối với hoạt động lấy lời khai, đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói và thực nghiệm điều tra, khoản 8 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024 quy định phải có người đại diện hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên tham gia.
Riêng đối chất với người bị buộc tội, khoản 6 Điều 156 yêu cầu áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp, đồng thời giới hạn thời gian và số lần thực hiện nhằm hạn chế ảnh hưởng đến tâm lý của người chưa thành niên.
3. Điều kiện để người dưới 18 tuổi không tham gia đối chất
Đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, pháp luật đặt ra nguyên tắc không tiến hành đối chất với người bị buộc tội, trừ trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án theo khoản 6 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
Vì vậy, việc hạn chế đối chất được xác định trước hết dựa trên sự cần thiết của hoạt động này đối với việc giải quyết vụ án. Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải cân nhắc việc áp dụng các biện pháp bảo vệ người chưa thành niên trong trường hợp đối chất là cần thiết.
Khi tiến hành đối chất, người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng được bảo vệ bằng các biện pháp như bố trí phòng riêng, sử dụng thiết bị điện tử, màn hình hoặc biện pháp khác để tránh hoặc hạn chế tác động đến tâm lý. Hoạt động này chỉ được thực hiện 01 lần trong ngày và không quá 02 giờ.
Cần phân biệt đối chất với thực nghiệm điều tra. Theo khoản 7 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng có quyền từ chối tham gia thực nghiệm điều tra nếu hoạt động này có thể làm tổn thương về tâm lý, tinh thần của họ. Quyền từ chối này áp dụng đối với thực nghiệm điều tra, không phải là quyền từ chối đối chất.
4. Hậu quả pháp lý khi người dưới 18 tuổi từ chối tham gia đối chất
Pháp luật hiện hành không đặt ra cơ chế chung cho phép người dưới 18 tuổi tự mình từ chối đối chất trong mọi trường hợp. Đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, việc có tiến hành đối chất với người bị buộc tội được xác định theo khoản 6 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
Trường hợp việc đối chất không cần thiết để giải quyết vụ án, hoạt động này không được tiến hành đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng. Trường hợp đối chất thực sự cần thiết, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải thực hiện các biện pháp bảo vệ theo quy định pháp luật.
Đối với trường hợp người chưa thành niên thực hiện quyền từ chối thực nghiệm điều tra theo khoản 7 Điều 156, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải xem xét quyền này khi tổ chức hoạt động tố tụng.
5. Một số câu hỏi thường gặp
Người dưới 18 tuổi có nghĩa vụ làm chứng không?
Người chưa thành niên là người làm chứng vẫn thực hiện quyền và nghĩa vụ của người làm chứng theo pháp luật tố tụng hình sự. Tuy nhiên, khi tham gia tố tụng, họ được áp dụng các quy định đặc thù về lấy lời khai, đối chất và các hoạt động tố tụng khác nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp và hạn chế tác động đến tâm lý.
Có thể thay thế đối chất bằng hình thức khác không?
Đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, pháp luật ưu tiên không tiến hành đối chất với người bị buộc tội, trừ trường hợp nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án. Khi đối chất là cần thiết, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng áp dụng các biện pháp bảo vệ như bố trí phòng riêng, sử dụng thiết bị điện tử, màn hình hoặc biện pháp phù hợp khác theo khoản 6 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024.
Ai quyết định việc người dưới 18 tuổi không tham gia đối chất?
Việc có tiến hành đối chất được xác định bởi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trên cơ sở điều kiện quy định tại khoản 6 Điều 156 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024. Đối với người chưa thành niên là bị hại, người làm chứng, đối chất với người bị buộc tội chỉ được thực hiện khi nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án.
Từ chối tham gia đối chất cần được thực hiện đúng quy định để tránh rủi ro pháp lý. Nếu bạn đang gặp tình huống tương tự, hãy liên hệ Luật sư ACC để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ kịp thời.
