Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự là yếu tố then chốt giúp bảo đảm công lý, quyền con người và trật tự pháp luật trong xã hội hiện đại. Thẩm phán không chỉ điều hành phiên tòa mà còn chịu trách nhiệm đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và đưa ra phán quyết khách quan. Việc hiểu rõ vai trò này giúp người dân nắm bắt cách thức hoạt động của cơ quan tư pháp. Cùng Luật sư ACC.
Nội dung bài viết
1. Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự hiện nay
Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự trước hết thể hiện ở việc trực tiếp nghiên cứu hồ sơ và tham gia giải quyết, xét xử vụ án theo sự phân công. Theo khoản 1 Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, thẩm phán được phân công giải quyết, xét xử vụ án có nhiệm vụ nghiên cứu hồ sơ trước khi mở phiên tòa, tiến hành xét xử và thực hiện các hoạt động tố tụng thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử.
Đặc biệt, đối với thẩm phán chủ tọa phiên tòa, pháp luật trao nhiều quyền hạn trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Thẩm phán chủ tọa có thể quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung, quyết định đưa vụ án ra xét xử, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án và quyết định một số biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế theo thẩm quyền, trừ biện pháp tạm giam.
Tại phiên tòa, thẩm phán chủ tọa còn có trách nhiệm điều hành việc xét xử và tranh tụng, bảo đảm các bên được trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ và thực hiện quyền bào chữa theo quy định. Qua đó, thẩm phán góp phần bảo đảm phán quyết của Tòa án được đưa ra trên cơ sở xem xét khách quan các tình tiết của vụ án và quy định pháp luật.
2. Nhiệm vụ cụ thể của thẩm phán theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015
Theo Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nhiệm vụ của thẩm phán được thể hiện ở nhiều hoạt động khác nhau trong quá trình giải quyết vụ án.
Nghiên cứu hồ sơ vụ án: Trước khi mở phiên tòa, thẩm phán phải nghiên cứu hồ sơ, xem xét các tài liệu, chứng cứ và những vấn đề liên quan đến việc giải quyết vụ án. Đây là cơ sở để thẩm phán xác định những vấn đề cần làm rõ tại phiên tòa.
Chuẩn bị và quyết định các vấn đề tố tụng: Thẩm phán chủ tọa có thể quyết định đưa vụ án ra xét xử, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án khi có căn cứ. Thẩm phán cũng có thể quyết định triệu tập những người cần xét hỏi và thực hiện một số hoạt động tố tụng khác thuộc thẩm quyền.
Điều hành phiên tòa: Tại phiên tòa, thẩm phán chủ tọa điều hành việc xét hỏi, tranh luận và các hoạt động xét xử khác, bảo đảm phiên tòa diễn ra đúng trình tự, thủ tục. Đồng thời, thẩm phán cùng các thành viên Hội đồng xét xử xem xét, đánh giá các vấn đề thuộc thẩm quyền và biểu quyết theo quy định.
Quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử: Thẩm phán tham gia biểu quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử và chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình theo khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
3. Thẩm phán và nguyên tắc độc lập khi xét xử
Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự gắn liền với nguyên tắc thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. Điều này đòi hỏi thẩm phán phải đánh giá vụ án dựa trên hồ sơ, chứng cứ được xem xét theo đúng trình tự và kết quả tranh tụng tại phiên tòa, không bị chi phối bởi những tác động không phù hợp.
Bên cạnh đó, thẩm phán phải bảo đảm sự vô tư trong quá trình giải quyết vụ án. Điều 49 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải từ chối hoặc bị thay đổi nếu thuộc các trường hợp như đồng thời là bị hại, đương sự; là người thân thích của bị hại, đương sự, bị can, bị cáo; đã tham gia vụ án với tư cách khác hoặc có căn cứ rõ ràng cho rằng có thể không vô tư khi thực hiện nhiệm vụ.
Những quy định này nhằm hạn chế xung đột lợi ích và bảo đảm người trực tiếp xét xử không có mối quan hệ hoặc lợi ích có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của phán quyết.
4. Trách nhiệm của thẩm phán trong tố tụng hình sự
Thẩm phán phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi và quyết định của mình trong quá trình giải quyết, xét xử vụ án. Vì vậy, thẩm phán phải tuân thủ đúng thẩm quyền, trình tự và thủ tục được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, thẩm phán phải bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng, đồng thời duy trì sự nghiêm minh của phiên tòa. Việc vi phạm quy định tố tụng, thiếu khách quan hoặc thực hiện nhiệm vụ không đúng thẩm quyền có thể làm phát sinh hậu quả pháp lý và ảnh hưởng đến tính hợp pháp của quá trình giải quyết vụ án.
Ngoài Bộ luật Tố tụng hình sự, địa vị pháp lý và các vấn đề liên quan đến thẩm phán còn được điều chỉnh bởi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân. Hiện nay, Luật này đã được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 82/VBHN-VPQH ngày 26/03/2026.
5. Câu hỏi thường gặp
Thẩm phán có quyền hạn chế nào trong tố tụng hình sự?
Thẩm phán chỉ thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được pháp luật quy định. Theo Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, thẩm phán chủ tọa có quyền quyết định một số biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế nhưng không bao gồm biện pháp tạm giam; việc quyết định tạm giam thuộc thẩm quyền của Chánh án hoặc Phó Chánh án khi được phân công theo quy định.
Thẩm phán có phải chịu trách nhiệm khi ra phán quyết sai không?
Thẩm phán phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình theo khoản 3 Điều 45 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Tuy nhiên, việc một bản án bị sửa hoặc hủy không đồng nghĩa trong mọi trường hợp thẩm phán đương nhiên bị xử lý; trách nhiệm cụ thể phải được xem xét dựa trên nguyên nhân, tính chất và mức độ vi phạm.
Làm thế nào để khiếu nại hành vi của thẩm phán?
Khi cho rằng quyết định hoặc hành vi tố tụng của thẩm phán xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình, người tham gia tố tụng có thể thực hiện quyền khiếu nại theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Thẩm quyền, trình tự và thời hạn giải quyết khiếu nại được quy định tại các điều 469 và 475 của Bộ luật này.
Vai trò của thẩm phán trong tố tụng hình sự ngày càng được khẳng định trong bối cảnh cải cách tư pháp. Để được tư vấn chi tiết về các vấn đề liên quan đến tố tụng hình sự, hãy liên hệ Luật sư ACC ngay hôm nay để được hỗ trợ kịp thời và chuyên nghiệp.
